✅ «اهتمام به جماعت»، رکن اصلی در سبک زندگی اسلامی
🔸 تمدن اسلامی و به تبع آن سبک زندگی اسلامی، تفاوتی ماهوی با سایر تمدنها و سبکهای زندگی رایج در جهان دارد؛ علیالخصوص با تمدن نفسمحور و مادهمحور غربی که در روزگار ما، سایهی سیاهش بر همهی جوامع انسانی گسترده شده است. حتی اگر به ظاهر، برخی از مفاهیم، آداب و سنتها مشابه با هم به نظر برسند، اما در معنی و ماهیت، باید آنها را کاملاً متباین و متفاوت دانست.
🔹 فردگرایی (یا اندیویدوالیسم) یکی از باورهای محوری و مرکزی فرهنگ و تمدن غربی است و به تعبیری میتوان این باور را هستهی اصلی انسانشناختی لیبرالیسم دانست. در این باور و در این رویکرد، «فرد» در مرکز توجه قرار میگیرد؛ بر این اساس برای هر فردی، خلوت، حریم خصوصیِ فیزیکی و روانی، عقیده و دیگر حقوق اساسی در نظر گرفته میشود که در هر شرایطی باید محترم شمرده شوند. فردگرایان اِعمال اهداف و خواستههای شخص را ترویج میکنند و و از این دفاع میکنند که منافع فرد باید نسبت به حکومت یا یک گروه اجتماعی در اولویت باشد و در یک کلام: «فردگرایی»، منطقی برای آزادی امیال افراد و رسیدن آنها به تمایلات و استعدادهای نفس خویش است.
🔸 در مقابل، اسلام در ابتداییترین تعالیم اولیهی خود، «توجه به جماعت» را به عنوان اصل نخستین حیات اجتماعی مورد تأکید قرار داد؛ به نحوی که اغلب خطابهای قرآنی با عبارت «یا ایها الناس» و «یا ایها الذین آمنوا» آغاز گردیده و در فرازهای متعددی مؤمنین و عموم بشر به ارتباط باهم، شناخت از هم، کمک به یکدیگر و ... توصیه شدهاند (عباراتی چون: تعاونوا، رابطوا، تواصوا، تعارفوا و نظایر آن در جایجای قرآن قابل مشاهده است)، چنانکه گویی هستهی اولیهی جامعهی مطلوب اسلامی «چیزی بیشتر از فرد» است.
🔹 نفی گوشهگیری و عزلتگزینی (لارهبانیة فى الاسلام)، واجب نمودن ارتباط با خویشاوندان (صله رحم)، برخورداری حرکتهای گروهی از یاری ویژهی خداوند (ید الله مع الجماعه) و صدها توصیهی این چنینی در منابع اصیل اسلامی (الجَماعةُ رَحمَةٌ و الفُرْقَةُ عَذابٌ و ...)، نشان از اهمیت و اولویت تشکیل گروه و جماعت در حیات اجتماعی مسلمین دارد.
🔸 شاید از میان همهی استراتژیهای اسلام برای ایجاد تشکل مومنان، احکام و مسائل مربوط به «نماز جماعت و جمعه» جزء شاخصترین الگوها محسوب شود؛ چرا که «نماز جماعت» از ابتدا به عنوان قرار روزانهی مؤمنین برای عبادت، ارتباط و تمرین زندگی جمعی مورد تأکید قرار گرفت و «مسجد» به عنوان نخستین پایگاه حیات اجتماعی اسلام و مکانی برای تمرین بندگی، سیاستورزی، آموزش و امور عامالمنفعه تأسیس شد. برای روشنتر شدن مقصود، در ادامه فهرستوار تنها به رئوس برخی از مهمترین تذکرات و تأکیدات مختلف در این باب اشاره میشود:
ـــ توصیهی اکید به برگزاری روزانه سه (یا به تعبیر صحیحتر پنج نوبت) نمازهای یومیه به صورت جماعت و با محوریت امام (اینکه نماز مؤمنان مجاور مسجد کامل نیست مگر به جماعت ـ لا صلاة لجار المسجد الا فی المسجد)
ـــ مأجور بودن انتظار برای اقامه نماز جماعت
ـــ فرآیند دقیق، منظم و حساب شدهی آیینهای مرتبط با نماز جماعت (تأکید بر تکمیل و نظم صفهای جماعت و اتصال آنها به هم، استحباب تنظیم صفوف توسط امام جماعت پیش از برگزاری، ضرورت تبعیت از امام جماعت در همه ارکان نماز، معصیت بودن جلو افتادن از وی تا آنجا که اضافه شدن رکنی مثل رکوع و سجده به خاطر تبعیت از جماعت، باعث بطلان نماز نمیشود، توصیه بر حاکمیت صدای امام در جماعت و کراهت داشتن گفتن اذکار با صدای بلند توسط مأمومین)
ـــ ضرورت عدالت امام و ارجحیتها در تعیین امام جماعت
ـــ نماز جمعه (که بالاترین سطح نماز جماعت محسوب میشود)، در زمان معصوم واجب عینی است و در غیر آن واجب کفایی است.
ـــ ترک نماز جمعه به عنوان علامت نفاق معرفی شده است.
- وجوب طرح مسائل سیاسی و اجتماعی در خطبههای نماز جمعه (که بخشی از نماز به حساب میآید).
🔹 همهی نکات فوقالذکر و بسیاری از ناگفتههایی که طرح آنها در این مقال نمیگنجد، نشان از طراحی مدلی هوشمندانه از ارتباط و در نتیجه تشکلسازی مؤمنین، حول وجود «امام» و در سایه نیّات، مقاصد و اهداف توحیدی است.
🔸 جامعهسازی و ترغیب مشارکت مؤمنین در تعیین سرنوشت، تنها در الگویی مثل نماز جماعت خلاصه نمیشود؛ دقت در فلسفهی تشریع بسیاری از احکام اسلامی (نظیر زکات، خمس، صدقه، حج، امر به معروف و نهی از منکر و ...) هدفگذاری آگاهانهی این آیین آسمانی را برای ایجاد «امت واحده» حول محور «امام» به خوبی تصویر میکند.
👈 اکنون به نظر میرسد درک بهتری از چرایی عدم امکان جمع تمدن مطلوب اسلامی (که سنگ اولیهی حیات اجتماعی خود را بر جماعت برادرانه مؤمنان تابع امام میگذارد) با تمدن لیبرال غربی (مبتنی بر فردگرایی، نفعگرایی و لذتگرایی) ممکن باشد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پینوشت: این یادداشت به همت روزنامه «صبح نو» در روز یکشنبه 6 خرداد ماه 1397 منتشر گردید. در صورت تمایل به مشاهده، از لینک ذیل استفاده نمایید: